|
Reumatoïde artritis
53 kortlopende onderzoeken naar reumatoïde artritis
SERENDIPITY-project
Nieuwe techniek moet stukjes van reumapuzzel snel op juiste plek zetten
Experimenteel onderzoek waarbij voor het eerst een nieuwe techniek (RNA-sequencing) wordt gebruikt om de rol van genen bij reuma beter te begrijpen. De techniek kan ons helpen een antwoord te vinden op de vraag: waarom krijgen sommige mensen wel reuma krijgen en anderen niet. Ook al hebben ze hetzelfde genetische profiel. Het doel van dit onderzoek is om na te gaan of de nieuwe techniek dat antwoord kan gaan geven.
Voordeel van deze techniek (RNA-sequencing) is dat hij verfijnder is dan het bekende DNA-sequencing. Met deze nieuwe methode kan je waarschijnlijk beter oorzaak en gevolg ontdekken: het aan- en uitzetten van welk gen heeft invloed op welk eiwit in ons lichaam?
Het onderzoek richt zich op het stukje genetisch materiaal (het HLA-locus) waarvan bekend is dat het bezit ervan een belangrijke risicofactor is voor het krijgen van reumatische ziektes. Toch zijn ook veel mensen die geen reuma hebben in het bezit van dit locus. Daarom is het belangrijk om verder te kijken dan naar het locus alleen. Namelijk naar de invloed die het heeft op verschillende eiwitten in het lichaam. Dat zou met RNA-sequencing mogelijk moeten zijn.
Dit onderzoek wordt gefinancierd uit een speciaal Serendipity-budget van het Reumafonds. Dit budget is bedoeld voor (pilot)onderzoek waarvoor nog onvoldoende experimentele onderbouwing is (geen of weinig voorwerk, ook niet door anderen verricht). Maar waar wel enige theoretische onderbouwing mogelijk is. Of waarbij aannemelijk kan worden gemaakt dat in die richting wel eens een oplossing zou kunnen liggen. De ervaring heeft namelijk geleerd dat doorbraken of nieuwe onderzoeksrichtingen nogal eens uit onverwachte hoek komen.
Dr. Sacha Zhernakova (Leiden) doet al langer onderzoek naar de gemeenschappelijke genetische architectuur van auto-immuunziekten.
Titel onderzoek: Using RNA-sequencing for functional understanding of the role of the HLA locus in rheumatoid arthritis
Projectleider: dr. A. Zhernakova
Universiteit: LUMC Leiden
Looptijd: 2012-1013
Computer meet vermoeidheid
Dr. Christina Bode (Twente) ontwerpt in dit onderzoek een nieuwe computergestuurde vragenlijst waarmee vermoeidheid zeer precies te meten is bij mensen met reumatoïde artritis. Bovendien hoeven patiënten minder vragen in te vullen. Goed weten wat vermoeidheid inhoudt, geeft handvatten om het te behandelen. En met een betrouwbare meting kan het effect van behandelingen op vermoeidheidsklachten beter in kaart gebracht worden.
Vermoeidheid is een van de meest frustrerende klachten bij reuma. Het kan leiden tot ziekteverzuim, sociaal isolement en duidelijke vermindering in kwaliteit van leven. De processen die tot ernstige vermoeidheidsklachten bij reuma leiden zijn onbekend. Het is onduidelijk in welke verhouding fysieke, psychische en sociale factoren staan en ook wat een arts de patiënt kan bieden om vermoeidheidsklachten te verminderen.
Een eerder project uit de Twentse onderzoeksgroep heeft de betekenis van vermoeidheid in kaart gebracht en vragen geïdentificeerd die voor de bouw van de nieuwe computergestuurde vragenlijst gebruikt worden.
De methode die hier gebruikt wordt heet CAT. Dat staat voor Computer Adaptieve Test en betekent dat de patiënt niet meer een lange standaardvragenlijst hoeft door te werken. De computer baseert een volgende vraag op het antwoord dat de patiënt heeft gegeven en zo wordt op het juiste niveau gevraagd.
Titel onderzoek: Implementation of a computerized adaptive test for fatigue in patients with rheumatoid arthritis
Projectleider: dr. C. Bode
Universiteit: Twente
Looptijd: 2012-2014
Op weg naar een vaccin tegen reuma
Dit onderzoek zal nieuwe kennis opleveren over goede en slechte afweerreacties van het lichaam. Een goede afweer zorgt dat er geen ziektes ontstaan. Een slechte kan leiden tot auto-immuunziekten zoals reuma. Er zijn cellen die tot taak hebben de balans tussen go ede en slechte afweer te behouden. Een van die cellen richt zich hierbij op het al dan niet ontstaan van gewrichtsontstekingen. Prof. dr. René Toes (Leiden)hoopt met de kennis die hij over deze cel krijgt, wellicht een vaccin te kunnen ontwikkelen dat reuma kan remmen.
De nieuwste reumamedicijnen, TNF-remmers, zijn bij veel patiënten effectief. Maar niet bij allemaal. Dat zou kunnen komen omdat het wel de boosdoeners wegvangt, maar niet het evenwicht herstelt tussen ontstekingsbevorderende en ontstekingsremmende mechanismen in het lichaam.
De cellen die zich met deze balans bezighouden zijn de regulatoire T-cellen. Dit zijn cellen die ervoor zorgen dat het afweersysteem reageert als er virussen of bacteriën binnendringen in het lichaam. Maar ze zorgen er ook voor dat het afweersysteem juist niet reageert op lichaamsvreemde stoffen zoals voedsel, of een zwangerschap. Ze doen dit omdat ze instaat zijn deze verschillende binnendringende stoffen te herkennen.
Een van deze T-cellen blijkt instaat om gewrichtsontstekingen te voorkómen. En dus te herkennen. Het is in het bloed aan te tonen wanneer deze T-cellen actief zijn. Het idee is, dat je op basis van deze informatie een vaccin zou kunnen maken, waarmee je gewrichtsontstekingen zou kunnen tegengaan.
Towards the development of a vaccine against arthritis
Projectleider: prof. dr. R.E.M.Toes
Universiteit: LUMC Leiden
Looptijd:2012-2015
Waarom verhogen bepaalde genen de kans op reuma?
De kans op het krijgen van reumatoïde artritis is voor een deel genetisch bepaald. Een aantal van deze genetische risicofactoren is ondertussen ontdekt. Het is duidelijk welke genen betrokken zijn bij de ziekte. Maar we weten nog niet waaróm deze genen het risico op het krijgen van de ziekte vergroot. Prof.dr. René Toes (Leiden) heeft een gen ontdekt dat misschien kan helpen om toch een antwoord te krijgen de waaromvraag.
Dit gen was nog nooit eerder in verband gebracht met auto-immuunziekten zoals reuma omdat het andere signalen geeft dan de genen die wel met reuma in verband zijn gebracht. Want die bevatten vaak het recept voor het aanmaken van een bepaald eiwit en dit gen niet. Maar misschien was dat wel een denkfout. En zal dit onderzoek meer kennis over het waarom mensen reumatoïde artritis krijgen opleveren. De volgende stap naar een nieuwe behandeling komt dan ook dichterbij.
Titel onderzoek: Is the association of the TRAF-C5-region with RA explained by a novel intergenic RNA-transcript with potent immunoregulatory properties?
Projectleider: prof. dr. R.E.M. Toes
Universiteit: Leiden
Looptijd: 2012-2015
SERENDIPITY-project
Opeens in de hoofdrol
Is de rol van een in het bloed meetbaar eiwitje bij de afweerreacties bij reuma groter dan we dachten? Dat is de vraag die prof.dr. René Toes (Leiden) in dit onderzoek wil beantwoorden. Hij richt zich hierbij op een eiwit waarvan de rol bij T-cellen redelijk bekend is, maar bij B-cellen nog niet. En legt hiermee een nieuw afweermechanisme bloot.
In het onderzoek naar de oorzaak van reuma komen vele spelers op het toneel voorbij: zoals afweercellen zoals T-cellen en B-cellen en antilichamen gemaakt door deze afweercellen. Maar er zijn ook kleinere figuranten zoals het CD28 eiwit, dat op de achtergrond misschien wel een grotere rol vervult dan in eerste instantie lijkt.
Het CD 28 eiwit komt voor op T-cellen en stimuleert hun afweerfunctie. Bij reumaontstekingen loopt die afweer veel te hard van stapel. Er is een medicijn ontwikkeld (abatacept) dat de T-cellen afremt. Prof.dr. Toes denkt dat het zeer waarschijnlijk is dat CD 28 ook bij B-cellen voorkomt. Maar hierover is, in de context van reuma, nog niets bekend.
De kennis over dit eiwit en zijn rol bij de werking van B cellen werpt een geheel nieuw licht op het ontsporen van de afweer bij reuma. Het maakt van figuranten opeens hoofdrolspelers en vergroot daarmee de kansen op de ontwikkeling van nieuwe medicijnen tegen reuma.
Titel onderzoek: Understanding the Survival of Autoreactive Plasma Cells in Rheumatoid Arthritis
Projectleider: prof. dr. R.E.M. Toes
Universiteit: Leiden
Looptijd: 2012-2015
Een naar karaktertje
In dit onderzoek gaat dr. Peter van Lent (Nijmegen) een 'osteoclast' onder het vergrootglas leggen. Osteoclasten zijn cellen die bot afbreken. Hoewel ieder mens osteoclasten bezit, blijkt uit eerder onderzoek dat er bij reumatoïde artritis speciale osteoclasten worden gevormd die veel agressiever zijn dan de gewone osteoclasten. Kennis over de karaktertrekken van deze cel bij reuma kunnen naar nieuwe behandelingen leiden.
Dr. Van Lent doet al langer onderzoek naar de mechanismen die betrokken zijn bij het stukgaan van bot en kraakbeen bij artrose en reumatoïde artritis. Zijn zoektocht heeft al veel opgeleverd. Bijvoorbeeld weten we nu meer over bepaalde eiwitten die betrokken zijn bij botafbraak tijdens reumatoïde artritis.
Titel project: 'Alarming' osteoclasts: key players in mediating bone destruction in rheumatoid arthritis?
Projectleider: dr. P.L.E.M. van Lent
Universiteit: Nijmegen
Looptijd: 2012-2015
Het temmen van wilde afweercellen
Experimenteel onderzoek van dr. Kris Reedquist (AMC Amsterdam) naar een lichaamseiwit dat een regulerende werking heeft op de werking van afweercellen (T-cellen). De werking van het eiwit (Rap1) wordt op een of andere manier geblokkeerd bij reumatoïde artritis. Waardoor de T-cellen in het wilde weg gewrichtsontstekingen aanwakkeren in plaats van ze in te dammen. De kennis die uit dit onderzoek voortkomt, kan gebruikt worden bij het zoeken naar nieuwe medicijnen om gewrichtsontstekingen te voorkómen.
Bij de ziekte reumatoïde artritis werken de T-cellen niet goed. Ze versterken de gewrichtsontstekingen en de afbraak van bot. T-cellen patrouilleren door het lichaam maar blijven inactief tot een seintje krijgen om actief te worden. Bijvoorbeeld er virussen of bacteriën het lichaam binnendringen. Allerlei controlemechanismen zorgen ervoor dat de T-cellen zich niet tegen lichaameigen stoffen richten. Maar bij fouten in de controle gebeurt dat toch. En dan ontstaan er auto-immuunziekten zoals reumatoïde artritis.
Een van de eiwitten die bij de controle is betrokken is de Rap1: van dit eiwit is bekend dat het belangrijk is bij controleren van de signalen die de T-cellen krijgen. Bij mensen met reuma blijken deze Rap1 eiwitten inactief, waardoor de T-cellen gevaarlijke dingen gaan doen. Zoals ontstekingen veroorzaken in de gewrichten.
Titel project: Taming pathogenic T cells in rheumatoid arthritis via modulation of the small GTPase Rap1
Projectleider: dr. K.A. Reedquist
Universiteit: AMC Amsterdam
Looptijd: 2012-2015
Genen reguleren
Reumatoïde artritis heeft erfelijke en niet-erfelijke componenten. Er zijn dus genen bij betrokken en waar die liggen op ons DNA is bekend. Dr. Kris Reedquist (AMC Amsterdam) gaat in dit onderzoek proberen een aantal van de genen die betrokken zijn bij reumatoïde artritis andere signalen te laten geven. Hij doet dit met histone deacetylase remmers (HDACs). Als het goed is zorgen deze remmers ervoor dat de genen de ontsteking en gewrichtsschade juist niet stimuleren maar afremmen.
HDACs beïnvloeden de activiteiten van eiwitten die betrokken zijn bij de erfelijke en niet-erfelijke componenten van reumatoïde artritis. Een nieuwe HDAC remmer heeft veelbelovende effecten laten zien in de behandeling van patiënten met systemische juveniele artritis.
Hij gaat hiervoor een aantal experimenten uitvoeren. Uit die experimenten moet blijken of het daadwerkelijk mogelijk is om die genen te beïnvloeden met HDAC remmers. Op welke manier dat het beste lukt en wat er dan gebeurt in ontstoken gewrichten. En of dit werkelijk kan leiden tot nieuwe behandelmethodes.
Titel project: Targeting Protein Deacetylase Activity as a Therapeutic Approach in Rheumatoid Arthritis
Projectleider: dr. K.A. Reedquist
Universiteit: AMC Amsterdam
Looptijd: 2012-2015
SERENDIPITY-project
Ontwerp voor een betere binnenbekleding
In dit 1 jaar durende onderzoek gaat dr. Jörg Hamann (AMC Amsterdam) een bepaald mechanisme in ontstoken gewrichtsbekleding ontrafelen. Met natuurlijk als doel om na te gaan of hierin mogelijkheden liggen voor het ontwikkelen van nieuwe medicijnen tegen reuma.
De bekleding van de binnenkant van gewrichten noemen we het synovium. Deze gewrichtsbekleding raakt bij reumatoïde artritis ontstoken. Tijdens deze ontsteking verdikt het en wordt soms wel 15 cellagen dik. Gezond synovium bestaat uit 2-3 cellagen.
De groei van de cellaag heeft iets te maken met een verstoorde balans tussen de aanmaak en het afsterven van cellen. Als het mechanisme achter die verstoorde balans duidelijk is, kan er gezocht worden naar manieren om de groei van de bekleding bij reuma te beperken.
Titel project: MDA5-induced cell death in fibroblast-like synoviocytes
Projectleider: dr. J. Hamann
Universiteit: AMC Amsterdam
Looptijd:2012-2013
Het uitpluizen van een witte bloedcel
Is de basofiel de sterspeler bij het ontstaan van reuma? En moeten we deze cel blokkeren bij de behandeling van reuma? Dat zijn de vragen die dr. Annemie Schuerwegh (LUMC Leiden) tot de bodem wil uitzoeken.
Basofielen behoren tot de witte bloedcellen. Maar het is een van de zeldzame soorten. Ze zijn medeverantwoordelijk voor symptomen bij allergische reacties. Bij reuma zouden ze andere witte bloedcellen (B cellen) aanzetten tot het aanmaken van autoantilichamen (stoffen die het eigen lichaam aanvallen) die op hun beurt voor ontsteking in gewrichten kunnen zorgen.
Dr. Schuerwegh gaat alle kenmerken van deze cellen in kaart brengen en vergelijken met de kenmerken van basofielen bij mensen zonder reuma. Uit de verschillen moet duidelijk worden of de vermoede sterstatus van deze cel bij reuma terecht is.
Titel project: Basophils; new players in autoimmunity
Projectleider: dr. A. Schuerwegh
Universiteit: LUMC Leiden
Looptijd: 2012-2015
Weg met IL-21?
Is het maken van een interleukine-21-remmer zinvol om reumaontstekingen te blokkeren? Dat is een van de vragen van prof. dr. Paul-Peter Tak (AMC Amsterdam) in dit onderzoek wil beantwoorden. Om die vraag te beantwoorden moet hij eerst nog veel meer weten over dit eiwit.
Interleukines zijn eiwitten in het lichaam, waarvan een aantal een rol spelen bij het ontstaan van gewrichtsontstekingen bij reuma. Er zijn al twee medicijnen die interleukines blokkeren (een IL-1 en een Il-6 remmer). Maar er zijn nog veel meer interleukines. Bovendien werken de bestaande interleukineremmers niet bij iedere reumapatiënt. De zoektocht gaat dus door.
IL-21 is nog maar net ontdekt. Prof. dr. Tak heeft zeer recent kunnen aantonen dat er veel IL-21 wordt gemaakt in de gewrichten van reumapatiënten. Over de precieze rol in het ontstekingsproces is nog weinig bekend.
Dus voordat er maar overwogen kan worden om een IL-21 remmer te ontwerpen, is er veel meer informatie nodig. Bijvoorbeeld over de precieze bijdrage aan gewrichtsontstekingen, over de antilichamen die ze produceren. En over hun bijdrage aan het begin van het ziekteproces.
Titel project: The role of human interleukin-21-secreting cells in rheumatoid arthritis
Projectleider: prof. dr. P.P. Tak
Universiteit: AMC Amsterdam
Looptijd: 2012-2015
Lymfeklieren en Reuma
Dit onderzoek borduurt voort op ander onderzoek dat het Reumafonds financierde naar de rol van de lymfeklieren bij reuma. Het zal kennis geven over het ontstaan van reumatoïde artritis en leidt hopelijk naar manieren om de ziekte te voorkómen.
In eerder onderzoek heeft prof. dr. Tak een techniek ontwikkeld om biopten (stukjes weefsel) uit lymfeklieren te nemen en te analyseren. De lymfeklieren zijn de plaats waar de afweerreactie van het lichaam bij reuma begint.
In dit onderzoeken zullen de biopten van lymfeklierweefsel worden onderzocht. De biopten zijn afgenomen bij mensen met reuma, mensen die nog geen reuma hebben maar wel al antistoffen tegen reuma (zij lopen een grote kans op reuma) en bij gezonde vrijwilligers. Prof. dr. Tak gaat na welke verschillen er zitten in de lymfeklieren van deze drie groepen. Hij zal vooral zoeken naar processen die het voorstadium van reumatoïde artritis zouden laten zien.
Titel onderzoek: Dissecting the molecular events in human lymph nodes in the preclinical phase of arthritis
Projectleider: prof. dr. P.P. Tak
Universiteit: AMC Amsterdam
Kan je reumatoïde artritis voorkómen?
Kan je reumatoïde artritis voorkómen door mensen die een verhoogde kans op de ziekte hebben vast te behandelen met medicijnen? Dr. Daniëlle Gerlag (AMC Amsterdam) zal 90 nog niet zieke mensen eenmalig behandelen. Daarna zal zij 4 jaar lang controleren of zij wel of niet de ziekte ontwikkelen.
De deelnemers zijn niet willekeurig gekozen mensen. Het zijn mensen bij wie bekend is dat zij een grote kans lopen op reumatoïde artritis. Dit is bekend omdat er bepaalde 'markers' in hun bloed aanwezig zijn. Deze markers zijn bloedeiwitten die alleen bij mensen met reuma aanwezig zijn, soms al voordat de ziekte daadwerkelijk uitbreekt. Dr. Gerlag hoopt dat een tijdige behandeling die uitbraak kan voorkómen.
Titel project: Prevention of clinically manifest rheumatoid arthritis by B cell-directed therapy in the earliest phase of the disease
Projectleider: dr. D.M.Gerlag
Universiteit: AMC Amsterdam
Looptijd: 2012-2015
Belofte maakt schuld
Het Reumafonds financierde al de vertaling uit het Amerikaans van de PROMIS database. Nu de vertaling rond is, moet de methode natuurlijk ook worden getoetst in de praktijk.
PROMIS staat voor een nieuwe methode om op eenvoudige wijze de effecten van de behandeling te meten. PROMIS bestaat uit een groot aantal databases met vragen om onder andere pijn, moeheid en andere problemen via de computer te meten. De computer bepaalt telkens de volgende vraag die de patiënt op het scherm te zien krijgt, op basis van het antwoord op de vorige vraag.
Deze methode noemt men computer adaptief testen (CAT) en heeft grote voordelen voor zowel patiënt als reumatoloog. Geen ellenlange vragenlijsten meer invullen voor de patiënt. Bovendien kan hij de vragen in de wachtkamer of thuis invullen op de computer. De reumatoloog heeft tijdens zijn spreekuur dan de meest recente informatie met scores die de computer snel heeft berekend.
Daarnaast is een dergelijke meetmethode zeer goed geschikt voor het onderling vergelijken van onderzoeksresultaten. Ook internationaal.
Titel project: Evaluation of the Dutch PROMIS physical function item bank and computerized adaptive test in patients with rheumatoid arthritis.
Projectleider: dr. P.M. ten Klooster
Universiteit: Twente
Looptijd: 2012-2015
De toediening van een reumavaccin
Prof. dr. Willem van Eden (Utrecht) zoekt naar een manier om een 'reumavaccin' te ontwikkelen. Het vaccin bestaat uit 'heat shock eiwitten (HSP's)'. Deze eiwitten vormen zich in ons lichaam als de temperatuur stijgt door bijvoorbeeld stress of een ontstekingsreactie zoals bij reuma. Het afweer systeem kan reageren op de aanwezigheid van deze HSP's met een ontstekingsdempende reactie.
Bepaalde voedingstoevoegingen kunnen eenzelfde reactie uitlokken in de darm. Als een soort schakelaar die 'aan' of 'uit' gaat, zorgen ze ervoor dat de afweerreactie op gang komt en later weer stopt. Het grote voordeel van de ontwikkeling van een voedingscomponent is, dat het minder risico heeft op bijwerkingen bij lang gebruik dan medicijnen. Het is echter nog lastig om het zodanig toe te dienen, dat het lichaam de HSP's in grote hoeveelheden gaat aanmaken.
Uit eerder door het Reumafonds gefinancierd onderzoek blijkt dat het eten van carvacrol een goede methode zouden kunnen zijn. Het zorgde ervoor dat er bij muizen veel HSP's in de darm werden aangemaakt. Bovendien ontstonden er minder gewrichtsontstekingen.
Carvacrol komt van nature voor in sterk geurende oliën zoals aanwezig in het kruid oregano. Helaas moet je er verschrikkelijk veel van innemen om de vaccinreactie op gang te brengen. In dit onderzoek gaat prof. dr. Van Eden een aantal andere voedingstoevoegingen die van planten afkomstig zijn, zoeken en testen.
Titel project: Co-inducers of stress protein as Treg inducing anti-inflammatory agents: a novel nutraceutical approach in rheumatic diseases
Projectleider: prof.dr. W. van Eden
Universiteit: Utrecht
Looptijd: 2012-2015
Voorspellen is voorkomen
Lopen mensen met een verminderde hoeveelheid B-cellen meer kans op reumatoïde artritis? Prof.dr. Cor Verweij (VU Amsterdam) wil een voorspellende test ontwikkelen.
Veel mensen met reuma hebben bepaalde antistoffen in hun bloed. Deze antistoffen (reumafactoren en ACPA) zijn met een test aantoonbaar. Vaak hebben zij die antistoffen al in hun bloed voordat de ziekte zich openbaart. Omdat het belangrijk is zo vroeg mogelijk de diagnose te maken en daarna met een behandeling te starten om schade aan de gewrichten te voorkomen, is dit cruciale kennis. Een vroege behandeling kan het daadwerkelijk uitbreken van de ziekte zelfs wellicht voorkomen.
Echter niet alle mensen met antistoffen in hun bloed ontwikkelen reumatoïde artritis. Onderzoek heeft aangetoond dat ca. 20-40% van personen met een pijnlijk gewricht én antistoffen in hun bloed binnen 5 jaar reuma ontwikkelen. Prof. dr. Verweij heeft echter ontdekt dat mensen die antistoffen in hun bloed hebben een grotere kans hebben op reuma als ze ook minder B-cellen in hun bloed hebben.
In dit onderzoek gaat hij die vondst verder bestuderen. Het zou een nieuwe test kunnen opleveren waarmee beter voorspeld kan worden dat iemand in de komende 5 jaar reuma gaat ontwikkelen.
Mogelijk zelfs bij de mensen bij wie dat met de bestaande testen nog niet kan.
Titel project: B cells in the preclinical phase of rheumatoid arthritis
Projectleider: prof. dr. C.L. Verweij
Universiteit: VU Amsterdam
Looptijd: 2012-2015
De dokter van binnenuit
Wat zou het mooi zijn als de nieuwste reumamedicijnen (biologicals) alleen in het gewricht zelf terecht zouden komen. En nog beter: dat de dosis zich daar vanzelf aanpast aan de ernst van de ontsteking. Voordelen: geen bijwerkingen, geen injecties meer en geen hoge kosten. En minder vaak naar het ziekenhuis, want je hebt je dokter gewoon bij je. In je gewrichten. Sciencefiction? Volgens dr. Fons van de Loo (Nijmegen) niet. Deze vorm van gentherapie is dichtbij. Dit onderzoek wil de stap van lab naar mens gaan zetten.
Hoe de dokter in het gewricht moet komen is al duidelijk. Daar hoeft geen grote graafmachine een gat voor te graven in het lichaam, de dokter kan gewoon achterop de motor. Die motor is in dit geval een (onschadelijk gemaakt) virus. Virussen zijn heel geschikt omdat zij in cellen kunnen doordringen.
Maar eenmaal binnen in het gewricht, weet de dokter nog niet in welke dosis hij het medicijn moet toedienen. In het lab vond men een stukje DNA dat harder gaat werken als een ontsteking actief is. Het geeft de dokter daarmee een seintje als de dosis verhoogd moet worden. In dit onderzoek moet blijken of datzelfde stukje DNA niet alleen in de reageerbuis maar ook bij mensen de juiste seintjes geeft en bij welke vormen van reuma.
Titel project: Disease-regulated promotors for human gene therapy in inflammatory arthritis
Projectleider: dr. F.A. J. van de Loo
Universiteit: Nijmegen
Looptijd: 2012- 2015
Hoe krijg je een ontspoorde trein weer op de rails?
Cellen die de afweer in ons lichaam tot actie aanzetten als dat nodig is, doen dat bij reumatoïde artritis niet goed. Ze zorgen voor vernietiging van kraakbeen in gewrichten. Dr. Björn Clausen (Rotterdam) gaat experimenten doen die ertoe moeten leiden dat deze cellen stoppen met hun vernietigende werk en juist ingezet kunnen worden bij de behandeling van reuma.
Dendritische cellen (DCs) zijn afweercellen die in ons bloed circuleren en patrouilleren door onze organen. Zij sporen ziekteverwekkers op en geven bevelen aan andere afweercellen om indringers zoals bacteriën en virussen uit het lichaam te verwijderen. Bij reumatoïde artritis geven DCs verkeerde signalen af zodat het eigen gewrichtskraakbeen wordt aangevallen. Deze ontsteking stimuleert de DCs tot nog meer aanvalssignalen op het kraakbeen. Door deze vicieuze cirkel is er geen stoppen meer aan de reactie en raakt het gewricht chronisch ontstoken.
Dr. Clausen zal proberen deze ontspoorde afweerreactie een halt toe te roepen door de signalenstroom in DCs aan te passen. De experimenten in dit onderzoek zullen uitwijzen of dat lukt. Misschien kunnen er zelfs DCs gemaakt worden die de ziekte kunnen afremmen of zelfs stoppen.
Titel project: Novel molecular pathways to harness the regulatory function of dendritic cells for treating chronic destructive arthritis
Projectleider: dr. B.E. Clausen
Universiteit: ErasmusMC Rotterdam
Looptijd: 2012-2015
Karaktertrekken van de T-cel bij zwangeren met reuma
Biedt de CD4+ T-cel een opening naar een nieuwe behandeling van reumatoïde artritis?
De CD4+ T-cel is een afweercel die voorkomt in het bloed van
reumapatiënten. Bij veel vrouwen met reuma neemt de ernst van de ziekte tijdens de zwangerschap af. Maar niet bij iedereen.
Dr. Erik Lubberts van het ErasmusMC te Rotterdam neemt deze T-cel onder de loep. Hij onderzoekt of er verschillen zijn in het type van deze T-cel bij zwangeren waarbij de reuma tijdens de zwangerschap in rust is en bij zwangeren waarbij dat niet zo is.
Als er inderdaad verschil is tussen de cellen, kan deze informatie handvatten bieden voor een nieuwe behandeling.
Project: CD4+ T cell subset analysis in patients with rheumatoid arthritis during pregnancy
Projectleider: Dr. E. Lubberts
Universiteit: ErasmusMC Rotterdam
Verwachte afronding: 2011
Zonder omweg naar de start van reuma
In dit project gaan dr. Dominique Baeten en prof. dr. Hergen Spits van het AMC te Amsterdam met een nieuwe methode B-cellen bestuderen. Tot nu toe kon dit alleen via een omweg. Maar nu kan hij precies nagaan wat hun rol is bij het ontstaan van reumatoïde artritis. En nieuwe tests ontwikkelen om de ziekte nog eerder te ontdekken en dus nog vroeger te behandelen.
Kortgeleden ontwikkelde prof.dr. Spits een methode om rechtstreeks de functie van menselijke B-cellen te onderzoeken in plaats van via de antistoffen die ontstaan las deze B cellen uitrijpen. In dit project gebruiken Spits en Baeten die techniek voor het eerst bij onderzoek naar de B-cellen bij reuma. B-cellen zijn belangrijke afweercellen die zich bij reuma misdragen en zo een bijdrage leveren aan het ontstaan van gewrichtsontstekingen.
Het rechtstreeks bestuderen van deze cellen kan ons veel nieuwe inzichten opleveren over hoe, waar, en wanneer deze cellen belangrijk zijn in reuma. Deze kennis kan op zijn beurt gebruikt worden om betere testen en behandelingen te ontwikkelen.
Project: Characterization and monitoring of citrullinated protein-specific B lymphocytes in rheumatoid arthritis
Projectleider: Dr. D. L. Baeten en prof. dr. H. Spits
Universiteit: AMC Amsterdam
Verwachte afronding: 2013
Van wantrouwen naar vertrouwen in reumaremmers
Waarom nemen sommige mensen met beginnende reuma hun medicijnen niet trouw in? Zoals de dokter ze voorschreef? In dit onderzoek gaat dr. Jolanda Luime samen met dr. Adriaan van 't Spijker van het Erasmus MC te Rotterdam achterhalen wat de kenmerken van deze mensen zijn zodat de reumatoloog in het vervolg weet welke factoren therapieontrouw en -trouw kunnen voorspellen.
De gevolgen van gewrichtsontstekingen door reuma kunnen desastreus zijn voor het dagelijks leven en werk van de patiënt. Met krachtige medicijnen bij aanvang van de ziekte is bij een deel van de patiënten veel ellende te voorkómen. Toch zijn er mensen hun medicijnen niet of niet op de juiste wijze innemen. Het is belangrijk om te weten en liefst te kunnen voorspellen wie dat zijn. Want dan kunnen we een manier zoeken om hen te helpen hun reuma medicijnen wel in te nemen.
Project: Predict: Prediction of non-adherence in novice DMARD users recently diagnosed with Rheumatoid Arthritis, Arthritis Psoriatica or Poliarthritis Projectleiders: Dr. J.J. Luime/ Dr. A van 't Spijker
Universiteit: ErasmusMC Rotterdam
Verwachte afronding: 2014
Een afweersysteem dat niet denkt, maar doet
Hoe kan een nog weinig onderzocht deel van ons afweersysteem gewrichtsontstekingen in de hand werken? En wat is daar aan te doen, vraagt prof. dr. René Toes van het LUMC te Leiden zich af in dit project.
Het menselijk afweersysteem zit bijzonder ingewikkeld in elkaar. Een oudste deel ervan (het complementsysteem) werkt direct na onze geboorte. De andere deel wordt opgebouwd tijdens ons leven, het moet eerst leren om binnendringers zoals bacteriën te herkennen.
Het is bekend dat een continue prikkeling van het complementsysteem tot een aantal ziektes kan leiden, waaronder reumatoïde artritis. Toch is de rol van dit deel van ons afweersysteem bij reuma is veel minder onderzocht dan het andere deel.
Prof. dr. Toes gaat alle genen opsporen die dit complementsysteem bij reumatoïde artritis prikkelen. Met de nieuwste genetische technieken is dat nu mogelijk. Als hier wat uitkomt, kan dit leiden tot een nieuwe reumabehandeling.
Project: Determining the contribution of the complement system to RA; a sequencing effort.
Projectleider: Prof. dr. R.E.M. Toes
Universiteit: LUMC Leiden
Verwachte afronding: 2012
Kunnen anti-stoffen ook pro-stoffen worden?
Zijn ACPA's (speciale reuma-antistoffen) betrokken bij het ontstaan van reumatoïde artritis? En kan je ze dan zo veranderen dat ze de ziekte remmen? Dat zijn de vragen in dit project van prof.dr. René Toes van het LUMC te Leiden.
Antistoffen vormen zich in ons bloed als we in contact zijn geweest met iets wat niet in ons lichaam hoort, zoals een virus of bacterie. Ook bij chronische aandoeningen, zoals reuma, ontstaan er antistoffen. De antistoffen die het meest specifiek aantonen dat er sprake is van reumatoïde artritis zijn de ACPA's. Ze zijn vaak al aanwezig in het bloed voordat reuma is aangetoond en wijzen ook vaak op een ernstig verloop van de ziekte. Zij lijken ook een rol te spelen bij het ontstaan van ontstekingen.
Prof. dr. Toes richt zijn onderzoek op de suikerketens (een rijtje moleculen) die de antistoffen achter zich aan slepen. Want wonderlijk genoeg blijken de suikerketens bij ACPA's in ontstoken gewrichten anders van structuur te zijn dan de suikerketens bij ACPA's in het bloed. Omdat de suikerketens vrij eenvoudig te veranderen zijn, kan dit een aanknopingspunt zijn om een nieuwe therapie te ontwikkelen.
De volledige naam van ACPA's luidt: Anti-citrullinated protein/peptide antibodies.
Project: Modulation of autoantibody glycosylation, a way to dampen arthritis?
Projectleider: Prof. dr. R.E.M. Toes
Universiteit: LUMC Leiden
Verwachte afronding: 2012
Vitamine D en reuma
De centrale vraag in dit onderzoek is: Op welke manier onderdrukt vitamine D de immuunreactie van reumatoïde artritis?
Vitamine D kan verschillende processen van het immuunsysteem beïnvloeden. Recent heeft de onderzoeksgroep van Dr. E. Lubberts aangetoond dat vitamine D een rechtstreeks effect heeft op het onderdrukken van ziektemakende T cellen. Deze T cellen zijn mogelijk belangrijk bij het ontstaan van reuma.
De vitamine D molecuul kan deze T-cellen afremmen en daarmee mogelijk de reumaontsteking laten afnemen. Betekent dit een nieuwe behandeling?
Nog niet. Want er is een groot probleem: helaas kan het geven van vitamine D leiden tot een gevaarlijke stijging van kalk in het bloed.
Dr. Erik Lubberts van het Erasmus MC te Rotterdam gaat in dit onderzoek uitzoeken hoe je wel gebruik kan maken van het vit D molecuul bij de behandeling van reumatoïde artritis.
Project: Identifying molecular targets in the 1,25(OH)2D3 mediated regulation of Th17 cytokines and their immunomodulatory potential in patients with early rheumatoid arthritis Projectleider: Dr. E. Lubberts
Universiteit: ErasmusMC Rotterdam
Verwachte afronding: 2014
De revolutie ontketenen?
Dr. Frank Redegeld van de Universiteit Utrecht gaat een enerverend experiment uitvoeren met een speciaal soort eiwitten ('vrije lichte ketens') in ons bloed. Zij worden uitgescheiden door B-afweercellen en zijn nog nooit eerder onderzocht als mogelijke oorzaak van reumatoïde artritis. Integendeel, tot voor enige jaren werden deze eiwitten als totaal onbelangrijk gezien. De uitkomst van dit onderzoek kan dus een heel nieuw licht op reuma werpen.
Sinds enkele jaren zijn deze eiwitten goed te meten. Het blijkt dat bij sommige ziektes, zoals astma, de concentratie van deze eiwitten in het bloed enorm stijgt. Ook is nu bewezen dat die vrije lichte ketens een rol spelen bij het starten van ontstekingsprocessen. En dat als je die ketens blokkeert, de ontsteking niet doorzet. Dat is dus de aanleiding om na te gaan of deze eiwitten ook een rol spelen bij reuma.
Een spannend onderzoek dat gefinancierd wordt vanuit het Serendipitybudget van het Reumafonds. Dit budget is er speciaal voor hoogrisico-onderzoek. Dat is onderzoek naar onderwerpen waarvoor elders aanknopingspunten zijn gevonden, maar die binnen de reumatologie nog nooit zijn onderzocht. Het staat dan ook niet vast dat dit onderzoek iets zal opleveren. Het is dus riskant, maar aan de andere kant leert de geschiedenis dat veel echte doorbraken in onderzoek vaak uit onverwachte hoek komen.
Serendipity project: Immunoglobulin light chain-induced mast cell activation: a novel inflammatory pathway in rheumatoid arthritis?
Projectleider: Dr. F.A. M. Redegeld
Universiteit: Utrecht
Verwachte afronding: 2012
De ene speld in de hooiberg
Tegen welke lichaamseigen eiwitten richten T-afweercellen zich bij reuma, vraagt prof. dr. René Toes van het LUMC te Leiden, zich af in dit onderzoek. Hij hoopt hiermee de weg te banen naar een nieuwe behandeling.
Want dat is wat er fout gaat bij auto-immuunziektes zoals reuma: het lichaam richt zich niet tegen een indringer zoals een virus of bacterie, maar tegen een aantal eigen eiwitten. Waardoor er reumaontstekingen ontstaan.
Tot nu toe was het niet mogelijk om uit al die duizenden eiwitten in ons bloed, de eiwitten te vinden die herkend worden door de T-cellen bij reuma. Het was zoeken naar een speld in een hooiberg. Met een nieuwe techniek is het mogelijk om de hooiberg sprietje voor sprietje uit te pluizen.
Project: Identification of T-cell epitopes from citrullinated autoantigens
Projectleider: Prof.dr. R.E.M.Toes
Universiteit: LUMC Leiden
Verwachte afronding: 2012
Herstel van gewrichten bij goede behandeling reuma mogelijk?
Herstelt een gewricht zich als medicijnen bij reumatoïde artritis zo goed aanslaan dat de klachten afnemen? En zo ja, welk onderdeel van de behandeling is daar verantwoordelijk voor? Dr. Reneé Allaart van het LUMC te Leiden gaat dit in een kort project uitzoeken.
Als reumatoïde artritis goed behandeld wordt, nemen de klachten af. De gewrichten beschadigen niet verder. Soms zelfs, lijkt er herstel van het gewricht op te treden. Maar of dat echt zo is, weten we niet. En ook niet welke medicijnen het meest bijdragen aan dit eventuele herstel.
Dr. Allaart gebruikt de gegevens die zes jaar lang zijn verzameld bij ruim 500 patiënten met ernstige reumatoïde artritis. Deze patiënten zijn volgens de nieuwste protocollen behandeld en ongeveer 45% van hen heeft inmiddels geen klachten meer.
Project: Repair of joint damage in patients with rheumatoid arthritis; a 6 year follow up analysis in the BeSt cohort.
Projectleider: Dr. C.F. Allaart
Universiteit: LUMC Leiden
Trechtermethode voorspelt gewrichtsschade
Welke genen vertellen je dat je een grote kans loopt op gewrichtsschade bij reuma? Dat is de kernvraag in dit project van dr. Annette van der Helm van het LUMC te Leiden. Want als je van te voren weet, wie de kans loopt op ernstige gewrichtsschade, kan je de behandeling daarop aanpassen.
Reumatoïde artritis verloopt bij iedereen weer anders. Bij de een gaan gewrichten snel stuk en bij de ander niet. Bij sommige mensen moet je meteen beginnen met sterke medicijnen. Het is dus belangrijk dat je weet bij wie dat nodig is. Dr. van der Helm zoekt ook aanknopingspunten om medicijnen te ontwikkelen die zich speciaal richten op het voorkómen van gewrichtsschade.
Van der Helm zoekt deze aanknopingspunten in ons erfelijk materiaal, in onze genen. Zij gaat meer dan 500.000 genen meten in het bloed van 2700 Amerikaanse reumapatiënten. De genen die een duidelijk verband blijken te hebben met gewrichtsschade, gaat zij vervolgens zoeken bij 1000 Nederlandse mensen met reuma. De genen die zij nu ook hier aantreft, zoekt zij vervolgens weer bij 1000 Engelse en 150 Zweedse mensen met reuma. Uiteindelijk blijven alleen de genen over die zowel bij de Amerikaanse, als de Nederlandse, Engelse en Zweedse patiënten voorkomen. Die genen zullen een duidelijke voorspellende waarde hebben voor het krijgen van gewrichtsschade.
Project: Increasing the understanding of joint destruction in Rheumatoid Arthritis: a Genome Wide study
Projectleider: Dr. A.H.M. van der Helm-van Mil
Universiteit: LUMC Leiden
Verwachte afronding: 2014
Bloedvatverval
Is het mogelijk om de vorming van nieuwe bloedvaatjes bij gewrichtsontstekingen te voorkomen? Dat is de vraag die dr. Kris Reedquist van het AMC te Amsterdam wil beantwoorden.
Bij reuma gaan gewrichten kapot door ontstekingen. Tijdens die ontstekingen gebeurt er van alles in die gewrichten. Zo worden er bijvoorbeeld nieuwe bloedvaatjes aangemaakt. Door die vaatjes worden cellen en eiwitten aangevoerd die bijdragen aan het beschadigen van de gewrichten.
Dr. Reedquist gaat proberen om de aanmaak van nieuwe bloedvaatjes te verhinderen door een gen uit te schakelen dat die aanmaak in gang zet. Misschien is het mogelijk om zo de verwoesting van het gewricht te voorkomen.
Titel: Identifying the contributions of macrophage Tie2 signalling to pathology in arthritis
Projectleider: Dr. K.A. Reedquist
Universiteit: AMC Amsterdam
Verwachte afronding: 2014
Reuma zonder antistoffen
Het gaat in dit onderzoek om speciale antilichamen, de ACPA. 60% van de mensen met reuma hebben deze antilichamen in het bloed. Maar dus 40% niet. En op deze laatste groep, de ACPA negatieve patiënten, richt dit onderzoek zich.
Dr. Bobby Koeleman van het UMC Utrecht gaat in de celkernen kijken, waar onze genen zich bevinden. De onderzoeksvragen zijn:
- Welke genen zijn betrokken bij de aanleg voor ACPA negatieve reumatoïde artritis?
- Verhogen bepaalde genen je gevoeligheid voor de ziekte?
- En in hoeverre verschilt ACPA positieve reuma van ACPA negatieve?
- En wat betekent dit voor de behandeling?
ACPA is de afkorting van anticytoplasmatische antilichamen.
Titel: Unravelling the molecular pathogenesis of rheumatoid artritis without antibodies against citrullinated peptides using a Genome Wide Association Study
Projectleider: Dr. B.P.C. Koeleman
Universiteit: UMC Utrecht
Verwachte afronding: 2013
Mestcel in de hoofdrol
Steeds weer ontdekken onderzoekers nieuwe aangrijpingspunten om het raadsel rond het ontstaan van reuma op te lossen. Dr. Annemie Schuerwegh van het LUMC te Leiden gaat zo'n nieuw aangrijpingspunt testen. Zij vraagt zich namelijk af welke rol mestcellen spelen bij het ontstaan van reuma.
Want de gewrichten van mensen met reumatoïde artritis bevatten veel meer mestcellen dan normaal. Bovendien hebben experimenten in het laboratorium laten zien dat je zonder mestcellen geen gewrichtsontsteking krijgt.
Mestcellen maken deel uit van het afweersysteem. Ze heten mestcellen omdat het lijkt alsof het vetgemeste cellen zijn: ze staan bol van de korrels die ze bevatten. Die korrels zijn stoffen zoals histamine die het afweersysteem op weg helpen. Ze spelen normaal gezien een rol bij allergieën.
Op de buitenste laag van deze cellen hechten zich allerlei antistoffen, zoals IgE-ACPA. Die antistoffen vangen lichaamsvreemde stoffen (ziektekiemen, allergenen) op waarbij mestcellen op hun beurt het afweersysteem op gang helpen en ontsteking veroorzaken.
Na afloop van dit onderzoek weten we meer over de bijdrage van mestcellen en IgE-ACPA bij het ontstaan van reumatoïde artritis. We weten dan ook of het zinvol is om langs deze weg nieuwe behandelingsmethoden te ontwikkelen.
Titel: The role of IgE-ACPA in Rheumatoid Arthritis
Projectleider: Mw. dr. A.J.M. Schuerwegh
Universiteit: LUMC Leiden
Verwachte afronding: 2013
Bijensteek als reumaremmer?
Dit onderzoek geeft een heel nieuwe kijk op de behandeling van ontstekingsziekten. Prof. dr. Paul-Peter Tak van het AMC te Amsterdam onderzoekt de rol van de 10de hersenzenuw (de nervus vagus) bij het remmen van reuma. En die hersenzenuw heeft in de verte iets te maken met een bijensteek.
Een bijensteek geeft een branderig gevoel. Dat komt doordat de bij het stofje acetylcholine in je spuit. Datzelfde stofje wordt vrijgegeven aan het einde van onze 10de hersenzenuw, de nervus vagus.
Het is bekend dat stimulatie van de nervus vagus een ontstekingsremmend effect heeft. Acetylcholine bindt zich namelijk aan andere stoffen, zoals de 'alfa7 receptor', waardoor uiteindelijk een ontstekingsreactie in het lichaam wordt gedempt. De alfa7 receptor is een molecuul dat als een soort antenne bovenop bloedcellen zit. Het zorgt ervoor dat deze cellen geen of minder ontstekingseiwitten maken. TNFalfa is zo'n ontstekingseiwit dat dan niet gemaakt wordt.
TNFalfa kennen we al van de moderne reumaremmers, de 'biologicals' zoals etanercept (Enbrel ®), adalimumab (Humira ®)en remicade (Infliximab®)). In dit onderzoek probeert prof. Tak er dus op een andere manier voor te zorgen dat TNFalfa niet wordt gemaakt en de ontsteking geremd wordt.
Al in het oude China lieten mensen met auto-immuunziekten, zoals reuma, zich steken door bijen. Wie weet komt nu alsnog nog een wetenschappelijk bewijs voor de werking van deze steken. Maar ga dit niet zelf proberen, want bijensteken kunnen tot levensgevaarlijke allergische reacties leiden. Dit onderzoek kan echter wel leiden tot de ontwikkeling van nieuwe medicijnen die specifiek op de alfa7 receptor aangrijpen.
Titel: The cholinergic anti-inflammatory pathway: A new target for the treatment of rheumatoid arthritis?
Projectleider: Prof. dr. P.P. Tak
Universiteit: AMC Amsterdam
Verwachte afronding: 2012
Het paard van Troje
Prof. dr Paul-Peter Tak van het AMC te Amsterdam zoekt een methode om moderne reumamedicijnen alleen in het ontstoken gewricht te laten werken in plaats van in het hele lichaam. Hij wil dit doen door een speciale molecuul de afweercellen in te laten smokkelen. Eenmaal in de cel kan die molecuul daar ter plekke zijn werk doen.
Het grote nadeel van de nieuwe generatie reumaremmers (de 'biologicals' of TNF remmers) is dat zij niet alleen de gewrichtsontsteking remmen maar ook de eigen afweer tegen bacteriën. Patiënten die een biological gebruiken, lopen dus een grotere kans op infectieziekten. Dat kan je voorkomen door de het medicijn alleen in het ontstoken gewricht zelf zijn werk te laten doen.
Titel: Modulation of the macrophage inflammatory response in inflammatory arthritis by target delivery of small interfering RNA
Projectleider: Prof. dr. P.P. Tak
Universiteit: AMC Amsterdam
Verwachte afronding: 2011
Op zoek naar de hoofdprijs
Bij grabbelen in een grabbelton heb je altijd prijs. De meeste prijsjes zijn klein, maar er zitten ook wat grotere prijzen tussen. Zo is het ook met afweercellen bij reuma: er zijn zo veel verschillende soorten en ze hebben allemaal wel wat te maken met de ziekte. Maar er zijn er maar een paar die verantwoordelijk zijn voor het ontstaan van de ziekte.
De onderzoeksvraag van dr. Ruud Hendriks van het ErasmusMC te Rotterdam, luidt dan ook: waarom kunnen juist bepaalde soorten afweercellen (SLC+ B cellen) de ziektes reumatoïde artritis en SLE (systemische lupus erythematosus) veroorzaken of versterken? Dat ze bij deze ziektes betrokken zijn is bekend, maar hoe dan?
Titel: Role of Surrogate Light Chain expressing B cells in the pathology of RA and SLE
Projectleider: Dr. R. W. Hendriks
Universiteit: Erasmus MC Rotterdam
Verwachte afronding: 2012
Een nieuw recept voor T-cellen
'Regulerende cellen' (Treg's), zijn cellen in ons lichaam die agressieve ontstekingscellen in toom houden totdat er daadwerkelijk een ontsteking is waar ze tegen moeten vechten.
Sinds 'regulerende cellen' zijn ontdekt, werpen onderzoekers zich op de onbegrensde mogelijkheden die deze cellen kunnen hebben bij nieuwe behandelingen tegen reuma. 'Geef reumapatiënten extra Treg's en de ontregelde afweer komt weer in het gareel', is daarbij de gedachte.
Maar voordat je dat idee kunt testen moet je eerst een manier vinden om aan veel extra Treg's te komen. Waar vind je die? In dit onderzoek gaat dr. Rene Toes na of het mogelijk is om van gewone afweercellen (T-cellen), de speciale regulerende T-cellen te maken.
Titel: Towards treatment of Rheumatoid Arthritis by adoptive cellular therapy of regulatory T cells; "The RA self-treatment program".
Projectleider: Dr. R. Toes
Universteit: LUMC Leiden
Verwachte afronding: 2010
We weten het wel, maar eigenlijk ook nog niet
De oorzaak van reumatoïde artritis (RA) zit voor een deel in ons genetisch materiaal (DNA). Prof. dr. Tom Huizinga's onderzoeksgroep ontdekte een paar jaar geleden het precieze stukje DNA, dat de kans op het krijgen van RA vergroot.
Dat is belangrijke informatie, maar niet voldoende om de ziekte te kunnen bestrijden. Want waarom vergroot dit stukje DNA de kans op het krijgen van reumatoïde artritis? Het is net zo iets als weten welk stukje DNA zorgt voor blauwe ogen, maar dan weet je nog niet hoé dat dan precies komt.
De vraag in dit onderzoek luidt dan ook: welk bericht stuurt het DNA het lichaam in waardoor iemand reumatoïde artritis krijgt? Prof. dr. Huizinga gaat dat onderzoeken bij mensen die de risicofactor wel hebben en bij mensen die de risicofactor niet hebben.
De verschillen tussen deze 2 groepen moet het antwoord geven. Dat is belangrijk want als begrepen wordt hoe het werkt dat dit stukje DNA reumatoïde artritis geeft, kan geprobeerd worden medicijnen te ontwikkelen die remmen dat patiënten langs deze weg reumatoïde artritis ontwikkelen.
Titel: Elucidation of the biological mechanisms that explain the association of the TRAF1/C5 region with rheumatoid arthritis
Projectleider: Prof. dr. T. W. J. Huizinga
Universiteit: LUMC Leiden
Verwachte afronding: 2012
Verkeerde boodschappers op de verkeerde plaats veroorzaken grote problemen
In ons lichaam dobberen allemaal cellen rond die pas wakker worden als er iets misgaat, zogenaamde afweercellen. Deze worden bijvoorbeeld actief als er bacteriën binnendringen. Er zijn heel wat verschillende van deze afweercellen. Elke soort heeft een eigen taak en eigen naam.
Bij onderzoekers staan afweercellen die we T-cellen en B-cellen noemen zeer in de belangstelling. Zij proberen te ontdekken en te begrijpen wat deze cellen allemaal in gang zetten in ons afweersysteem.
Het is al bekend dat er bij reumatische ziektes iets misgaat in het afweersysteem. Ook wordt steeds duidelijker welke afweercellen in dat geval niet alleen beschermen tegen ziektes, maar soms juist ziek maken. T-cellen en B-cellen en hun interactie met elkaar kan hierin een rol spelen.
In dit onderzoek focust dr. Erik Lubberts op een nieuw ontdekte T cel (T helper 17 cel) die bepaalde stofjes produceert die de B cellen mogelijk aanzetten tot ziekmakend gedrag. Deze stofjes heten Interleukines of ontstekingsfactoren.
Dr. Lubberts onderzoekt de nieuw ontdekte Th17 cel (en belangrijke interleukines geproduceerd door deze nieuwe T-cel). Zijn zij in staat om de B-cel aan te zetten tot ziekmakend gedrag dat kan leiden tot het aanwakkeren van reumatoïde artritis (RA)en systemische lupus erythematosus (SLE)? Het is goed mogelijk dat uit dit onderzoek nieuwe medicijnen voortkomen.
Titel: The role of the novel IL-23/IL-17 immune pathway and Th17 cytokines in B cell activation andautoantibody production in chronic destructive arthritis and SLE
Projectleider: Dr. E. Lubberts
Universiteit: Erasmus MC Rotterdam
Verwachte afronding: 2012
Het sein staat op rood en wil niet meer op groen
Ons lichaam krijgt op verschillende manieren signalen als er 'iets' gebeurt dat het in gevaar kan brengen, zoals het binnendringen van bacteriën. Speciale moleculen in het bloed reageren meteen en geven bevelen aan ons afweersysteem om de binnendringers aan te vallen en te vernietigen.
Bij ziektes zoals reumatoïde artritis is het afweersysteem ontspoord. Er is geen sprake meer van binnendringers, maar er ontstaan gewrichtsontstekingen die niet meer overgaan. Onderzoek richt zich dan ook vaak op de moleculen die de bevelen geven aan het afweersysteem om in actie te komen. Want daar ergens moet het fout gaan. Er zijn verschillende soorten moleculen die het aanvalsbevel geven.
In dit onderzoek kijkt immunoloog dr. Peter van Lent vooral naar de 'alarmine-moleculen'. De reden hiervoor is dat bepaalde alarmines in grote hoeveelheden aanwezig zijn in de gewrichten van mensen met reumatoïde artritis. Bovendien vooral in gewrichten die al flink beschadigd zijn. Dus wil hij weten wat die alarmines dan precies doen in dat gewricht. Dit soort onderzoek kan leiden naar nieuwe medicijnen tegen reumatoïde artritis.
Titel: Alarmin S100A8: A key player in cartilage destruction during rheumatoid arthritis?
Projectleider: Dr. P.L.E.M. van Lent,
Universiteit: UMC st Radboud Nijmegen
Verwachte afronding:2010
CD55: Vriend of vijand?
Het slijmvlies dat de gewrichtsholte omhult, noemen we het synovium. Het kenmerkende celtype in gezond synovium heeft de mooie naam 'fibroblast-achtige synoviocyt'. Deze cel draagt aan het oppervlak uitzonderlijk veel CD55, een molecuul dat bekend staat als een remmer van het immuunsysteem.
Onderzoekers dachten dat CD55 beschermend werkte tegen het ontstaan van auto-immuunziekten. Maar uit recent onderzoek komt het vermoeden naar voren dat CD55 juist een rol speelt bij het ontstaan van reumatoïde artritis. Dr. Jörg Hamann gaat trachten de waarheid te achterhalen.
Titel: CD55 on fibroblast-like synoviocytes-friend or foe in rheumatoid arthritis?
Projectleider: Dr.J. Hamann
Universiteit: AMC Amsterdam
Verwachte afronding: 2011
Waarover praten zij?
Dr. Timothy Radstake gaat onderzoeken hoe afweercellen communiceren met bepaalde antennes bovenop dendritische cellen. Dendritische cellen zijn de 'generaals van de afweer' en behoren via deze antennes het aanvalsbevel te geven aan afweercellen, zodra er een indringer in ons lichaam is gesignaleerd.
De onderzoeker denkt echter dat sommige antennes en afweercellen elkaar niet altijd evengoed verstaan, waardoor er reuma de kans krijgt. Hij gaat in het laboratorium uitzoeken hoe zij eigenlijk met elkaar in contact treden. Maar ook welke opdrachten ze elkaar geven en hoe daar op gereageerd wordt.
Titel: Defective cross-talk between Fc gamma en Toll-like receptors as a novel therapeutic target in rheumatoid arthritis
Projectleider: Dr. T.R.D.J.Radstake
Universiteit: UMC st Radboud Nijmegen
Verwachte afronding: 2011
Meer weten over de vorming van bloedvaatjes bij reuma
Dr. Cor Verwey kijkt op celniveau naar de bloedvaatjes die zich in een door reumatoïde artritis ontstoken gewricht vormen. Door deze nieuwe bloedvaatjes kan de ontsteking zich uitbreiden. Hij is vooral geïnteresseerd in één bepaalde cel in het ontstoken gewrichtsweefsel, want wat is de rol van deze cel bij het ontstaan van nieuwe bloedvaatjes? En waar komt deze cel eigenlijk vandaan? Meer bekendheid over de rol van deze cel helpt ons op weg naar de ontwikkeling van nieuwe medicijnen.
Titel: On the role of the myofibroblast-like synoviocyte in angiogenesis in rheumatoid arthritis
Projectleider: Dr. C.L. Verwey
Universiteit: VUmc Amsterdam
Verwachte afronding in 2010
Nooit meer gokken
Niet iedere patiënt reageert evengoed op de nieuwe reumamedicijnen (biologicals). Maar tot nu toe hoop je dat je goed gokt, als je er aan begint. Binnenkort is gokken niet meer nodig, want dan is er een test.
Dr. Cor Verweij van het VUMC te Amsterdam gaat de test ontwikkelen. Hij doet dit door de medicijnen te laten reageren op TNF en Interferon, 2 belangrijke eiwitten in ons immuunsysteem.
TNF is het ontstekingseiwit dat door de nieuwe reumaremmers onschadelijk wordt gemaakt. TNF en interferon houden elkaar onder de duim, want interferon komt vrij als TNF wordt afgeremd. Maar dat gebeurt niet bij de patiënten waarbij de biological goed werkt. En daar zit het aanknopingspunt voor het ontwikkelen van de test.
Titel: Cross-talk between RNF and IFN in rheumatoid arthritis
Projectleider: Dr. C.L. Verweij
Universiteit: VUmc Amsterdam
Verwachte afronding: 2014
Breng je eigen ziekte in kaart met de patiënten-DAS
De trend is dat niet alleen de arts meet hoe het met de ziekte gaat, maar dat de patiënt dat zelf ook doet. Hij of zij is tenslotte manager van de eigen ziekte. Artsen hebben al een manier ontwikkeld, waarmee zij meten hoe het met de ziekte is. Dat is de DAS: Disease Activity Score. Nu de patiënt nog.
Prof.dr. Piet van Riel van het Radboud MC te Nijmegen, ontwikkelt een score die patiënten zelf kunnen afnemen. Hij doet dat natuurlijk in overleg met de patiënten zelf. Tijdens de ontwikkeling zal hij nieuwe score (de PRO-DAS)vergelijken met de al bestaande dokters-DAS en met gemaakte röntgenfoto's. Tevens gaan dokters en patiënten na of de PRO-DAS goed uitvoerbaar is. En of de meeste patiënten die test wel bij zichzelf willen afnemen.
Titel: The Patient Reported Outcomes Disease Activity Score (PRO-DAS) study
Projectleider: Prof.dr. P.L.C.M van Riel
Universiteit: UMC st Radboud Nijmegen
Verwachte afronding: 2012
Bloedsnelle MTXmeting
Dr. Robert de Jonge van het ErasmusMC te Rotterdam gaat een test ontwikkelen waarmee is te voorspellen hoe goed het medicijn MTX (methotrexaat) bij de patiënt zal gaan werken. En die bovendien voorspelt of er bijwerkingen zullen ontstaan.
Zo'n test is er nog niet. Tenminste nog geen dagelijks bruikbare. Dat komt omdat het niet goed mogelijk is om de hoeveelheid MTX in het gewone bloedplasma te meten, want daaruit verdwijnt het middel te snel. Je moet hiervoor echt binnenin de rode en witte bloedcellen zijn. In die cellen bouwt het middel een spiegel op en die hoeveelheid vertelt weer iets over de werking ervan.
Door dit project van dr. de Jonge zal er over een aantal jaren een goede, snelle MTX test zijn. En is eerder bekend of een patiënt baat bij het middel heeft of dat hij beter een ander medicijn kan gaan gebruiken.
Titel: Development of an ultrarapid cellular methotrexate assay to predict methotrexate response and side-effects
Projectleider: Dr. R. de Jonge
Universiteit: Erasmus MC Rotterdam
Verwachte afronding: 2014
Zie je wat je ziet, of wat je verwacht te zien?
Hoe kan een reumatoloog of radioloog het meest objectief de röntgenfoto's van zijn patiënten beoordelen? Door de foto's die elk jaar gemaakt worden netjes achter elkaar te bekijken? Of is het beter om de foto's in willekeurige volgorde te zien, zodat hij niet weet welke foto eerder en welke later is gemaakt? Of krijg je dan juist slechtere informatie omdat je de foto niet kunt vergelijken met de vorige?
Ofwel: ziet de dokter wat hij ziet, of ziet hij wat hij verwacht te zullen zien? Waarschijnlijk verwacht hij dat de gewrichten slechter zullen worden op iedere nieuwe foto. En misschien beïnvloedt dat wat hij ziet. Dat zijn de vragen die prof. dr. Maarten Boers van het VUMC te Amsterdam in dit korte onderzoek gaat behandelen. Hij gebruikt hiervoor een serie van in elf jaar gemaakte röntgenfoto's.
Titel: Chronological or random reading of radiographs in long term follow-up studies of Rheumatoid Arthritis?
Projectleider: Prof.dr. M. Boers
Universiteit: VUmc Amsterdam
Verwachte afronding: 2010
Oormerk voor afweercel
Lukt het om met een speciale scantechniek een gewrichtsontsteking op te sporen, al voordat de patiënt klachten krijgt?
Hoe eerder je gewrichtsontstekingen kunt herkennen, des te kleiner is de kans dat er grote schade ontstaat. Ondertussen zijn onderzoekers zo ver, dat ze de ontstekingen willen vinden, nog voordat de patiënt er zelf iets van merkt. Dus voordat hij pijn krijgt en voordat de gewrichten dik worden.
Een methode die daarvoor geschikt is, is het opsporen van naar de beginnende ontsteking toegesnelde afweercellen. Dit kan met een speciale scanner, de PETscanner.
De afweercellen moet je dan wel eerst 'labelen'; een oormerk geven dat zichtbaar is voor de scanner. Dat kan door bij de patiënt een stofje in te spuiten dat zich vasthecht aan de afweercellen. En ook precies aan de goede afweercellen.
Dr. Conny van der Laken van het VUMC te Amsterdam denkt het juiste stofje hiervoor te kennen. In dit onderzoek gaat zij het testen: werkt het, doet het precies wat we willen? En kunnen we er nog meer mee, bijvoorbeeld testen of ontstekingen goed door de medicijnen behandeld worden? Misschien is het zelfs mogelijk om op deze manier van te voren te weten of een patiënt baat zal hebben bij een bepaald medicijn.
Ook zullen nieuwe anti-reumatische medicijnen worden getest die op dezelfde plaats aan de afweercellen hechten als met de PET scanner kan worden afgebeeld.
Titel: Imaging and therapeutic targeting of macrophage folate receptor-beta in rheumatoid arthritis
Projectleider: mw. dr. C.J. Van der Laken
Universiteit: VUmc Amsterdam
Verwachte afronding: 2014
Hoopvolle toekomstmuziek
Het zou mooi zijn als je zou kunnen voorspellen of iemand reumatoïde artritis (RA) zal krijgen. Maar zo'n voorspelling heeft natuurlijk alleen zin als je vervolgens medicijnen kan geven die de ziekte tegenhouden. Voorlopig is dit nog toekomstmuziek. Wel wordt er volop onderzoek gedaan in deze richting.
Dr. Dirk van Schaardenburg van het Amsterdamse Jan van Breemeninstituut onderzoekt al vanaf 2004 met financiële steun van ZonMw een groep mensen met reuma-antistoffen in hun bloed. Zij kregen 2 injecties met prednison in de hoop dat zij daardoor minder antistoffen maken en minder snel reuma ontwikkelen. Daarvoor moet deze groep langer gevolgd worden. Vanaf 2008 krijgt hij financiële steun van het Reumafonds om dit onderzoek bij een nog grotere groep mensen uit te voeren.
De mensen die met het onderzoek meedoen, hebben gewrichtsklachten maar (nog) geen reuma. De antistoffen in hun bloed geven aan dat zij wel kans lopen om reumatoïde artritis te ontwikkelen. De onderzoeker verzamelt een heleboel gegevens van al deze mensen waaruit hij een risicoprofiel gaat opstellen. Het profiel zal laten zien wie de meeste kans loopt op reuma. De nieuwe deelnemers krijgen geen medicijn, zolang zij geen gewrichtsontsteking hebben.
Titel: A prediction model for the development of rheumatoid arthritis in anti-CCP and/or IgM rheumatoid factor positive arthralgia patients
Projectleider: Dr. D. van Schaardenburg
Instituut: Jan van Breemen Instituut Amsterdam
Verwachte afronding: 2012
Te veel of te weinig medicijnen, beide is niet best
Dr. Annette van der Helm gaat een model ontwikkelen dat de ernst van reumatoïde artritis voorspelt. Het model bestaat uit een reeks risicofactoren die de ernst van de ziekte kunnen beïnvloeden.
Dit zijn bijvoorbeeld reumafactoren in het bloed, uitslagen van lichamelijk onderzoek en foto's. Maar die voorspellen de ernst van reumatoïde artritis onvoldoende. Daarom zoekt dr. van der Helm ook naar genetische risicofactoren. Dit zijn onder andere genen waarvan bekend is dat ze een rol spelen bij opbouw en afbraak van bot of bij de samenwerking tussen bot en immuuncellen.
Met de uitkomst van dit onderzoek weet de patiënt of hij het rustig aan kan doen met één reumamedicijn of dat hij meteen met meerdere, forse medicijnen moet starten en de bijwerkingen voor lief moet nemen.
Titel: Towards reducing overtreatment and undertreatment in rheumatoid arthritis
Projectleider: Mw. dr. A.H.M. van der Helm - van Mil
Universiteit: LUMC Leiden
Verwachte afronding: 2012
Vragen over prednisongebruik tijdens de zwangerschap
Dr. Radboud Dolhain doet al langer baanbrekend onderzoek naar zwangerschap en reumatoïde artritis. De ziekte vermindert vaak tijdens de zwangerschap, maar niet voldoende om 9 maanden pillenvrij te blijven.
De kinderen van vrouwen met actieve reuma of prednisongebruik tijdens de zwangerschap zijn bij de geboorte vaak lichter van gewicht dan bij gezonde vrouwen het geval is.
Een laag geboortegewicht kan de kans op ziektes als diabetes en hart- en vaatziekten op latere leeftijd vergroten. Maar of dit ook zo is bij kinderen van een moeder met actieve reumatoïde artritis of die prednison gebruikte tijdens de zwangerschap, is niet bekend. Dat zal dr. Dolhain nu uitzoeken.
Titel: High disease activity and prednisone use during pregnancy; lifelong consequences for children of women with rheumatoid arthritis?
Projectleider: Dr. R.J.E.M. Dolhain,
Universiteit: Erasmus MC Rotterdam
Verwachte afronding: 2011
Wie beslist?
Willen mensen met reuma zelf beslissen welke medicijnen zij gebruiken? En waar hangt dat van af? Helpt een zogenaamde 'Keuzehulp' hen bij het maken van de beslissingen?
Een Keuzehulp is een interactieve website met informatie over de ziekte en welke medicijnen er voor zijn. Stapsgewijs helpt de Keuzehulp patiënten om mee te beslissen over hun behandeling. Er zijn al Keuzehulpen ontwikkeld voor verschillende aandoeningen of problemen, zoals prostaatklachten, overgangsklachten, borstkanker en depressie.
Dr. Stans Drossaert gaat er één voor mensen met reumatoïde artritis ontwikkelen. Daarna onderzoekt zij het effect van de Keuzehulp op kennis en tevredenheid over een genomen beslissing.
Titel: Patient involvement in RA-treatment decisions; patient preferences, current practices and the development & evaluation of two computerized Patient Decision Aids (PtDA's)
Projectleider: Mw. dr. C.H.C. Drossaert
Universiteit: Universiteit Twente
Verwachte afronding: 2012
Bij wie werkt prednison wel en bij wie niet?
Glucocorticoïden zijn stresshormonen die kunnen worden nagemaakt en als geneesmiddel worden gebruikt. De bekendste zijn cortison en prednison. Mensen met reumatoïde artritis krijgen dit middel voorgeschreven omdat het het immuunsysteem beïnvloedt en ontstekingsreacties onderdrukt.
Maar lang niet iedereen reageert evengoed op glucocorticoïden. Daarnaast heeft het medicijn ook bijwerkingen, ook bij de patiënten die niet goed reageren. Het zou dus mooi zijn als je van te voren wist welke patiënten wel of niet goed reageren op glucocorticoïden. Dan hoeven ze er eventueel niet eens aan te beginnen en kan de reumatoloog beter een ander middel proberen.
In dit onderzoek zal prof. dr. Hans Bijlsma proberen te ontdekken met welk stofje (marker) in bloed of urine je kunt voorspellen of de glucocorticoïden zullen werken of niet. Ongeveer 100 mensen met reuma zullen hem hierbij helpen.
Titel: Costomized use of glucocorticoids in patients with rheumatoid arthritis based on gene profiling
Projectleider: Prof. dr. J.W.J. Bijlsma
Universiteit: UMC Utrecht
Verwachte afronding: 2011
Prednison afstemmen op gevoeligheid patiënt
Bijnierschorshormonen (meestal in de vorm van prednison) zijn een veelgebruikt middel in de behandeling van reumatoïde artritis. Langdurig gebruik geeft vaak ernstige bijwerkingen zoals overgewicht, hoge bloeddruk en suikerziekte. Maar de ene patiënt is veel gevoeliger voor bijnierschorshormoon en het krijgen van die bijwerkingen dan de andere.
Internist dr. Richard Feelders gaat onderzoeken of de mate van gevoeligheid te voorspellen is. Hij gaat hiervoor bepaalde receptoren meten in het bloed van mensen die nog maar kort artritis hebben en die met prednison starten. Als blijkt dat zo de gevoeligheid voor bijnierschorshormoon bepaald kan worden, kan de behandeling - lagere of hogere dosis prednison- daarop worden aangepast.
Titel: Determinants of Glucocorticoid Sensitivity in Rheumatoid Arthritis
Projectleider: Dr. R.A. Feelders
Universiteit: Erasmus MC Rotterdam
Verwachte afronding: 2010
Oude reumamedicijnen misschien niet zo sexy maar wél net zo goed als nieuwe
Een speciale combinatie van 'oude' reumamedicijnen (prednison, mtx en sulfasalazine) werkt bij veel patiënten evengoed als een combinatie van 'nieuwe' medicijnen (zoals de biologicals). Onderzoek wees dit uit. Toch schrijven veel artsen liever de duurdere, nieuwe medicijnen voor omdat de oude medicijnen als 'ouderwets' en 'niet sexy' worden gezien.
De bestaande (voor)oordelen over de medicijnencombinatie, die COBRA wordt genoemd, moeten dus worden weggenomen. De onderzoeker gaat daarom een richtlijn en voorlichtingsmateriaal schrijven. Bovendien zal hij via een database langdurig kennis over de effecten van de COBRAcombinatie verzamelen, zodat de informatie over deze medicijnen steeds kan worden aangepast aan de kennis van het moment.
Titel: Implementation of COBRA stepdown combination therapy in early rheumatoid arthritis
Projectleider: Prof. M. Boers
Universiteit: VUmc Amsterdam
Verwachte afronding in 2007